Wabiro nono mabersodium sakarin-achiel kuom gik machon ahinya ma ji loso ma miyo chiemo bedo mamit e piny, ma ne oyudre e higa mar 1879 gi jatim nonro ma ne tiyo kuom gik ma wuok kuom tar mar makaa. E higini mia achiel gi nus mosekalo, gino ma onge kalori ma ng’ato nyalo ng’ado kar sukari oseyudo yo mar donjo e gik ma ng’ato nyalo madho ma ok nyal kwan, gik ma ng’ato nyalo keto e mesa, gik ma ng’ato nyalo loso e mkate, kendo kata gik ma ng’ato nyalo loso gi yath. Kata kamano, kata obedo ni osebedo ka tiyo kuom kinde malach, gin gik matin kende e ma osemiyo ji bedo gi parruok mang’eny kendo okelo ywak mang’eny e kind jo sayans. Kuom higni madirom 50, penjo mar ka be sakarin kelo tuwo mar kansa osebedo ka ng’iyo e paro mag jogo ma tiyo kod gik ma kamago, jogo ma rito gik moko, kod jotich mag thieth. Omiyo, ang’o ma adier ma gik ma nyiso ni en adier nyiso? Wapog adier gi luoro, kod miriambo gi bayoloji mar molekyu.
Okang’ ma luoro mar ng’ato nyalo bedogo nyalo yudore e nonro moro mong’ere ahinya kendo ma ne ok ong’ere maber ma ne otim e chakruok mar higni mag 1970. Jotim nonro ne omiyo winyo ma ne itiyogo e laboratori chiemo ma nigi sakarin mang’eny ahinya, ma romre gi kaka ng’ato nyalo madho can mag soda ma ng’ato nyalo chamo e odiechieng’ achiel kuom higni mang’eny. Gik ma ne oyudore ne nyiso ni rat ma chwo, ahinya, ne oyudo medruok maduong’ ahinya e kwan mar tuoche mag ng’ut. Gima ne oyudono ne omiyo ji odonjo e gaset e piny mangima. E odiechieng’ achiel, sakarin nowuok e bedo gik ma konyo e chiemo ma ok keth ng’ato kendo nobedo gik ma igeno ni nyalo kelo kansa. Kaka dwoko, Ofis mar Amerka ma neno weche mag chiemo kod yath ne oparo mar geng’o ng’ato chuth, kendo sirkal mar Kanada noketo chikno kuom thuolo matin. Bang’e, chik mar piny Amerka ne dwaro ni gik moko duto ma nigi sakarin obed gi oboke ma nyiso ni osefwenyore ni gino ma miyo ng’ato bedo gi ng’ich nyalo kelo tuwo mar kansa e le ma ne itiyogo e timo nonro. Kuom anyuola moro ma ne ng’iewo gik moko, oboke ma ratong’ ma ne ondikgo ne obedo gi ranyisi machal gi gik ma nyalo kelo hinyruok, kendo ji mang’eny noweyo gik ma nyalo kelo luoro, kendo ne gidhi ng’iewo gik manyien kaka gik ma nyalo kelo hinyruok.
Kata kamano, sayans ok ochung’ motegno. Ka jotim nonro ne dhi matut e nonro ma ne otim kuom rat, ne gichako neno ni nitie gik ma ne ok chalre ma ne nyalo miyo gibed gi paro ma ok kare. Ang’o momiyo mana winyo ma chwo ema ne oyudo tumor, to ang’o momiyo winyo ma mon kata winyo ma gin chwo kata mon ne ok onyiso gik ma kamago? Ang’o momiyo tiumago ne oneno mana e kwan maduong’ ma ne ok chal gi kaka dhano chamo gik moko? Penjogi ne omiyo ji ochako timo nonro manyien kuom kaka gik moko tiyo e higni mag 1980 kod 1990, kendo dwoko ma ne giyudo ne oloko ng’eyo marwa kuom kaka sakarin nyalo ketho ngima dhano.
Gima ne oyudre maduong’ ne en gima opogore ahinya gi gik ma ne timore e ringruok mar rodent. Lag rat machwo nigi kwan mamalo mar protin moro makende miluongo ni alpha-2u{3}}globulin, ma ok yudre e lag dhano{8}}ka ok ing'iyo ni en chuech kata chuech. Ka sakarin nitie e ng’ut ng’ato e ng’ut ng’ato e kwan maduong’ ahinya, otudore gi protinno mondo olos gik matin ma ng’ato nyalo neno gi wang’e. Gik matindo tindo ma kamago tiyo kaka ng’injo mag kuoyo mabith, kendo giketho ng’injo mayom mar ohinga mar ng’injo. E dweche mang’eny ma ng’ato dhi nyime bedo gi ng’iyo, ng’ol ma ok rumni miyo ng’ato bedo gi ng’ol ma nyalo dwoko ng’ato piny, ma, e kinde moko, bang’e miyo ng’ato bedo gi kansa. E yo machielo, kansa ma ne ni e winyo ne ok okel gi sakarin ma ne loko DNA achiel kachiel - ma en ranyisi machon mar gik ma kelo kansa ma nyalo kelo tuoche mag del - to ne okel gi ng’ol ma ne ni e ringruok, ma ne luwore gi protin ma ne en mar winyo ma dichwo chuth.
Kae en gima duong’ ahinya: lak dhano, kata obedo ni en mar dichuo kata mar dhako, onge gi protin ma kamano. Kuom mano, ng’ut dhano ok nyal loso gik ma ng’ato nyalo ng’ado e iye, ka ok ong’iyo ni ng’ato chamo sakarin mang’eny nade. Yo duto mag gik ma ngima ma kelo tuwo mar kansa e rat ok ni e kit dhano ma wan-go. Mae oken wach mar loko dose kata ng’ado bura kuom kwan; en pogruok maduong’ ahinya e weche mag kemistri mar gik ma ngima. Bang’ ka yo ma kamano oseket maler, paro ma jo sayans ne oyiego ne ochako lokore ahinya.
Kaluwore gi gik ma medore ma kamago, jotelo madongo mag piny mangima ma ne ochung’ ne weche thieth nonono kendo gik ma ne giketo chon. E higa mar 2000, riwruok mar piny Amerka ma nono gik ma nyalo kelo kansa, nogolo sakarin e list mar gik ma nyalo kelo kansa, ka oyie ni weche ma ne ondiki e rat ne onge gimoro amora ma nyalo konyo ngima dhano. E kinde maromre, riwruok mar piny mangima mar timo nonro kuom kansa (IARC), ma ne oketo sakarin kaka “nyalo bedo ni nyalo kelo kansa ne dhano” (Grup mar 2B), noketo kendo kaka “ok nyal kelo kansa ne dhano” (Grup mar 3) {onge gik ma nyalo kelo kansa e kind dhano. risk. Ofis ma rito chiemo e piny Ulaya (EFSA) notimo nonro mare owuon kendo nowacho ni gik ma nitie ok nyis ni nitie tudruok moro amora e kind sakarin kod kansa e dhano. Kata riwruok mar kansa mar piny Amerka osegolo nonro mag tuoche ma landore bang’ kwan mar ji mang’eny kuom higni mathoth, kendo ok ginwang’o ni onge ng’at ma nyalo yudo tuwo mar kansa mar ng’ut e kind jogo ma tiyo gi sakarin ka iporo gi jogo ma ok tiyo kode.
Omiyo, kuom gik ma jiwogi ma nigi teko, wanyalo bedo gi adier ni: sakarin ok en gik ma kelo kansa e dhano, kendo en gima ber ka ng’ato chamo kaka pile, ma pile ka pile. Luoro ma ne nitie e higni mag 1970 ne ochung’ne ketho mar sayans ma adier ma chakre kindeno oseloso gi sayans maber moloyo. Mano e kaka toksikoloji onego otim -en puonj ma losore owuon kendo ma puonjore kuom ketho mage kendo loso gik ma osechopo e giko kaka gik manyien ma nyiso ni en adier biro.
Mano owacho ni, “ma nigi arita” ok nyis ni “onge giko.” E piny ma rito chiemo maber, gimoro ka gimoro nigi giko ma kata gik ma ok nyal kelo hinyruok nyalo bedo gi hinyruok. Ka ng’ato omadho pi mang’eny ahinya e kinde matin, mano nyalo kelo tuwo mar ng’ol ma nyalo kelo tho; vitamin A mang’eny nyalo ketho ng’ato; chumbi mang’eny nyalo medo presa ma remo nyaka e rang’iny ma nyalo kelo hinyruok. Chik ma kamano bende tiyo kuom gik ma kelo ng’ich. Ka ng’ato ong’eyo wachno, riwruoge mag piny mangima ma rito chike oseloso chik ma ng’ato nyalo chamo pile ka pile (ADI) mar gik ma ng’ato nyalo chamo pile ka pile kuom ngimane duto ma onge gik ma nyalo kelo hinyruok e ngimane. EFSA oketo ADI ni 9 mg kuom kilo achiel mar pek mar ringruok, to Komiti mar Jolony mag FAO/WHO (JECFA), ma rang’iny mare okawo gi pinje mang’eny moriwo nyaka China, ogolo paro ni onego oket rang’iny mar 0–5 mg kuom kilo achiel.
Mondo iket nambagi e ranyisi ma nyalo tiyo, pare ane ng’at maduong’ ma nigi kilo 60. E bwo chik matek mar JECFA, ng’atno onego ocham 300 mg mar sakarin e odiechieng’ achiel. Kola ma onge sukari ma romo 355 mL, kaka pile, ok okalo 100 mg mar sakarin (ma thothne oriw gi gik mamoko ma miyo sukari bedo mamit). Mano nyiso ni ibiro dwaro madho kanyo adek ma opong’ gi soda ma kamano odiechieng’ ka odiechieng’, ma onge ng’at ma weyo, mana mondo ichop e giko mar arita-kendo kata e kindeno, pod ibiro bedo e kind ADI, ma ok okadho. Kuom adier, thoth ji ma tiyo kod sakarin timo kamano e kwan matindo ahinya-paket achiel kata ariyo mag gik ma kelo midhiero e mesa e kahawa, kata madho ma ng’ato nyalo madho kinde ka kinde. Ka ng’ato otiyo gi soda ma onge kalori dichiel, mano ok nyal kelo hinyruok; en, kaluwore gi rang’iny duto mag sayans ma sani, gima ok nyal ng’ere ahinya e ngima mar ji duto.
Bende, ne joma nigi tuwo mar sukari kata joma rito pek mar ringregi, sakarin miyogi gino ma konyo ahinya e dwoko piny sukari kod kalori ma gichamo ma ok giwe ng’injo. E kinde ma bedo gi ringruok mapek ahinya kod tuoche mag ng’injo gin gik ma kelo pek mag ngima e piny mangima, tiyo kod gik ma ok nigi gik ma kelo ndhadhu kaka sakarin nyalo konyo e luwo chike mabeyo mag chiemo. Gima duong’, kaka gik moko duto, en bedo gi ng’iyo kendo yiero gi ng’eyo-ok luoro ma ochung’ne nonro ma osekalo kuom le.
E giko, wach mar sakarin en paro ma nigi teko ni sayans dongo, kendo ni nonro achiel-ahinya ahinya ma oriwo dose mokalo kiewo e ranyisi mag le-ok onego okaw kaka wach mogik kuom rito dhano. E kindegi, bang’ timo nonro matut kuom higni mathoth, wang’eyo ni sakarin ok en gik ma kelo kansa ne dhano. Risiko mar kansa mar ng’ut ng’ato tiyo mana kuom winyo ma chwo nikech protin ma ok wan-go. Omiyo, kinde mabiro ka idhi ng’iewo kola ma itiyogo e chiemo kata ka iwang’o gimoro ma miyo chai mari bedo mamit, inyalo timo kamano gi chir, ka iong’eyo ni osetim nonro matut kuom gik ma nyiso ni en adier kendo bura en gima ler: sakarin, ka otigodo e kind gik ma ondiki, ok nyal kelo hinyruok. Kendo mano ok en mana wach mamit-to en sayans.