Aspartam en achiel kuom gik ma itiyogo e loso chiemo ma osetim nonro matut ahinya e piny mangima. Kaka gimoro ma ng’ato oloso ma nigi teko mang’eny, omiyo ng’ato bedo gi ng’ich maler kendo ma chal gi sukari ma nigi ng’ich ma romo nyadi 200 mar sukari, kata kamano, ok omiye kalori moro amora. Kuom gino, osebedo gino maduong’ ahinya e gana gi gana mag gik ma onge kalori kod sukari, chakre e math ma nigi gas, madho ma ng’we ng’ar, kod ma ng’we ng’ar ma ng’we ng’ar nyaka yogurt, aiskrim, gik ma ng’we ng’ar, kod kahawa ma ng’we ng’ar ma ng’we ng’ar. Kuom ng’ato ang’ata ma nigi ting’ mar chiwo aspartame, neno ni jonyiewo winjo maber ber ma yudore e tich kod dwaro ma dwarore ni ondikie gik ma itiyogo ok en mana wach mar luwo chike -en ng’ado bura mar timo gik moko e yo maler, rito jonyiewo, kod ngima mar oganda.
Kaluwore gi chik mar piny China *GB 2760-2014 – Chik ma pinyno mar rito chiemo mar tiyo gi gik ma medo chiemo*, chiemo moro amora ma nigi gik ma medo chiemo nyaka ondik maler e list mar gik ma itiyogo ni “Aspartam (nitie gik ma medo gik ma medo chiemo).” Dwaro ma kamano ok en gima ng’ato dwaro, kendo ok en mana e piny China kende. Kuom adier, chike ma kamago mag keto lembruok e chiemo nitie e piny Riwruok mar Pinje mag Ulaya (e bwo Chik (EC) Namba 1333/2008), Amerka (kokalo kuom chike mag FDA mag keto lembruok e chiemo), kod pinje mamoko mang’eny e piny mangima. Kaka chikni oting’o piny mangima nyiso ni nitie winjruok ma ng’ato nyalo ng’eyo e piny mangima e weche sayans kod weche thieth.
Mondo ng’ato ong’e gimomiyo dwarore ni ondik ranyisi ma kamano, nyaka ong’e mokuongo gima timore ne aspartam bang’ ka osechamo. Ka ng’ato ochamo gik moko, aspartame kethore mapiyo kendo chuth e yore mag ich mag dhano kokalo kuom esterases kod peptidases bedo gi gik adek madongo: phenylalanine (maromo 50% kaluwore gi pek), asid mar aspartic (maromo 40%), kod kwan matindo mar methanol (maromo 10%). Gik ma kamago ma ng’ato chamo pile yudore e kwan mang’eny ahinya e chiemo mang’eny ma ji chamo pile ka pile. Kuom ranyisi, gilasi mar chak nigi asid mang’eny ma iluongo ni phenylalanine kod aspartic moloyo kanyo mar soda mar chiemo ma oting’o asid mamit. Kaachiel gi mago, nonro mang’eny mag sayans ma oting’o nonro mang’eny ma osetim kuom dhano kuom kinde malach osenyiso ni kata ka ng’ato chamo 200 mg kuom kilogram achiel mar pek mar ringre, onge aspartame ma nyalo fwenyre ma ok okethore ma nyalo donjo e remo. Kowuok e yo machielo, aspartame nyalo lokore chuth, ok ochokre e ringruok, kendo ok okelo gimoro amora ma nyalo kelo hinyruok ne thoth ji mang’eny.
Kata kamano, ne grup matin mar ji, ng’ato nyalo bedo gi luoro maduong’ ahinya. Jogo nigi tuwo ma ok ng’eny ma ng’ato yudo kuom jonyuol ma iluongo ni PKU. PKU en tuwo ma ikelo gi den mar enzyme miluongo ni phenylalanine hydroxylase, mae tich mar loko phenylalanine obed tyrosine. Ka ng’ato onge gi tich moromo mar enzyme ma kamano, ng’injono chokore nyaka chop e kwan mar gik ma nyalo kelo kwiri e remo kod e del. Ka ok ochung’ne, ng’injoni kelo hinyruok maduong’ kendo ma ok nyal lokre e obwongo, moriwo nyaka ng’ol mar paro, ng’ol mar dongruok, pek mag tim, ng’ol, kendo e kinde moko, ketho mar obwongo nyaka chieng’.
PKU mako chiegni nyathi achiel kuom nyithindo 10,000 nyaka achiel kuom nyithindo 20,000 ma pod onyuol manyien e piny mangima, kata obedo ni kwan mar jogo ma yudo tuwono opogore opogore kaluwore gi kwan mar ji. Kaka jogo, chik matek mar chiemo ma ng’ato chamo kuom ngimane duto ok en gima ng’ato nyalo yiero-en gima dwarore e yore thieth. Nikech aspartame en gino ma kelo ng’injo mang’eny ka itiyogo e gik mang’eny e odiechieng’ mangima, nyaka jotuwo ma nigi PKU kod jogo ma ritogi obed gi nyalo mar ng’eyo kendo weyo ng’injono mapiyo. Oboke ma ondik ni “Aspartam (nitie gik ma nigi phenilalanin)” tiyo mana kuom gino ma. En siem ma achiel kachiel kendo ma ok nyal ng’ere ma miyo ji ma nigi PKU nyalo yiero chiemo ma nigi arita maber ma ok onego gilok nying’ mag kemikol kata paro ka be gimoro ma ng’ato omiye nyalo kelo hinyruok.
Kaluwore gi kaka ng’at ma nigi ting’ mar chiwo aspartam neno gik moko, luwo chikni mar keto gik moko e wi gik moko nyiso chike madongo mang’eny. Mokwongo, onyiso ni oluwo chike mag pinyno kod mag piny mangima ma rito chiemo. Mar ariyo, onyiso ni ng’ato ong’eyo maber sayans ma luwo gik ma omedorego, moriwo nyaka kaka gik moko lokore e del kod kwan makende mar oganda ma nyaka ogeng’e. Mar adek, kendo ma duong’ moloyo, ochung’ ne ng’ado bura mar rito jogo ma nigi pek. Keto wach ni "nitie phenylalanine" ok en ranyisi ni aspartame ok ber ne oganda mathoth. Mopogore, en yo ma ochung’ne rito grup matin kendo ma nigi teko mar thieth.
Bende, chik mar keto lembruokni konyo e geng’o weche ma ok kare. Ka onge ranyisi maler kendo ma owinjore, jopur nyalo yudo weche ma ok ler kata ma kelo paro ma ok kare kuom aspartame e mbui kata e mbui. Ka giketo chik maler kendo ma ochung’ne sayans, jotend piny neno ni weche ma chopo ne jopur gin weche ma luwore, ma kare, kendo ma nyalo timore. Kuom joot ma nigi PKU, adierno nyalo nyiso pogruok mantie e kind rito ngima maber kod yudo hinyruok ma ok nyal dwoko.
E giko, dwaro mar keto nying’ e wi ng’ato ni “Aspartam (nitie gik ma ng’ato nyalo ng’ado e wi ng’ato)” en ranyisi maber mar chike mag chiemo ma ochung’ne gik ma nyiso adier. Orito ngima mar oganda ma ok oketo ting’ ma ok owinjore kuom joma loso chiemo kata miyo ji duto luoro. Kaka ng’at ma nigi ting’ mar chiwo aspartame, wachiwo kendo waluwo chike chuth chik mar keto gik moko e wi gik moko -ok mana nikech chik dwaro kamano, to nikech rito ng’ato ka ng’ato ma tiyo kodgi, nyaka joma nigi tuoche ma ok ng’iyore, en gima owinjore itim. Wayie ni keto lembruok maler miyo ji bedo gi yie, miyo ng’ato nyalo timo yiero ma ng’ato ong’eyo, kendo gikone, konyo mondo ji duto obed gi chiemo ma nigi arita kendo maler.