Luoro ma Medore e Piny mangima kuom Tiyo gi Sukari
Kaka kwan mar jogo ma nigi ringruok mapek ahinya medore e piny mangima, duoko piny kendo rito kwan mar sukari ma ni e chiemo osebedo achiel kuom gik ma dwarore ahinya e ngima mar oganda e higni mag piero ariyo-a achiel. Riwruok mar Pinyruoth mar Thieth osefwenyo ni chamo sukari mang’eny en gima duong’ ma nyalo kelo tuoche ma ok nyal landore, moriwo nyaka tuoche mag sukari mag type 2, tuoche mag adundo, kod tuoche mag lak. Ng’eyo ma medore kamano osemiyo sirkande mag piny mangima okawo okang’ motegno. Kaka dwoko mar timno, pinje mang'eny oseketo chike mag "osuru mag sukari" - ma medo nengo mar chiemo kod madho ma nigi sukari, ma miyo ber margi mar nengo bedo matin kendo jiwo jonyiewo mondo oyier gik ma nigi sukari matin kata maonge sukari. Mexico, piny Ingresa, piny Faransa, kod pinje moko mag piny Ugwe osebedo ka tiyo kod yore ma kamago kendo osebedo gi ber mopogore opogore. Chike mag pesa ok gin mana gi gombo mar dwoko piny kwan mar gik ma ji tiyogo, to bende gikelo pesa ma inyalo keto kendo e chenro mag thieth mar oganda kod chenro mag somo mag chiemo.
E piny China, chenro mar timo gik moko ma nigi ngima maber (2019-2030) ogolo paro maler ni jomadongo onego oket giko mar sukari ma omedore (ma duong’ ahinya e sukari) ma ok onego okalo gram 25. Oboke ni nyiso ni ng’eyo ma medore mar dwaro mar rito weche mag thieth ma tudruok gi chiemo-e piny ma osebedo ka ng’ado lokruok mapiyo e weche mag chiemo. Bende, chenrono jiwo joma loso chiemo kod joma uso chiemo mondo oket gik ma miyo chiemo bedo mamit kod gik mamoko ma nyalo loko sukari ma chike mag rito chiemo oyienegi. Kaluwore gi gik ma kamago, gik ma nyalo wilo sukari osebedo ka itiyogo ahinya e loso chiemo nikech gik ma giyudo kalori matin, gik ma gitimo mayom e kwan mar sukari e remo, kod gik ma gitimo mamit ahinya. Gik ma kamago miyo gibedo gi gombo ahinya kuom jogo ma ng’iyo gik moko e wi ngimagi, jogo ma nigi tuwo mar sukari, kod jogo ma dwaro yore mag geng’o pek mar ringregi. Kaluwore gi mano, chiro mar piny mangima mar gik ma nyalo wilo sukari osebedo ka medore ahinya, kendo osemiyo ji bedo gi thuolo mar loso gik manyien kendo bedo gi ng’wech e kind joma loso gik moko e piny mangima.
Pogruok mantie e kind sukari kod gik ma itiyogo kar sukari
Ng’eyo pogruok maduong’ mantie e kind sukari ma pile pile kod gik ma itiyogo kargi en gima dwarore ahinya ne jogo ma tiyo kode kod jotich ma tiyo e weche mag chiemo. Gik ma sukari wuokie e chiemo inyalo pogogi e migepe adek: sukari ma dongo dongo (ma nitie e chiemo kaka fruktos ma ni e olembe kod laktos ma ni e chak), sukari ma omedi (ma iketo e kinde ma iloso chiemo mondo obed mamit, ma nigi ng’injo, kata ma nyalo keto gik moko e kar chiemo), kod sukari ma ng’ato nyalo ng’iewo). Gik ma wilo sukari tiyo kaka gik ma nyalo wilo sukari ma omedore, ma gin gik ma miyo sukari bedo mamit, ma miyo ng’ato bedo mamit maonge pek maromre mar kalori kata gik ma nyalo ketho sukari.
Kaluwore gi weche madongo mag gik ma konyo e chiemo (GB/Z 21922-2008), wach mar “sukari” ma ni e paket mag chiemo nyiso gik moko duto ma nigi sakarid achiel kod gik moko duto ma nigi sakarid ariyo. Monosakaraid gin kaka glukos, fruktoz, kod galaktoz; disakarid gin kaka sukros, laktos, kod maltoz, to ok gin kaka alkol ma nigi sukari. Tiende mar lony mar lony en gima duong' ahinya e luwo chike kod keto lembruok eyo makare mar jonyiewo. Kata obedo ni sani onge ler ma ji duto oyiego kuom gik ma nyalo wilo sukari, giduto gin gik ma nigi alcohol ma nigi sukari kendo gifwenyore nikech ginyalo miyo ng’ato obed gi sukari ma nigi kalori matin. Ka wawuoyo kuom kemikal, gik ma ng’ato nyalo ng’ado kar sukari ok donj e rang’iny mar "sukari" ma pile pile nikech kaka gik ma giloso opogore ahinya gi gik ma giketo e kar sukari. Gik moko ma nyalo kawo kar sukari, kaka steviol glycosides kod gigo ma owuok kuom olemo mag monk, dend dhano ok losgi kata matin, to moko kaka erythritol kod xylitol kawogi mana matin to gimiyo kalori matin ahinya.
Pogo madongo mag gik ma nyalo loko sukari
Gik ma ng’ato nyalo ng’ado kar sukari ma pile yudore e chiemo ma ji yudo e duka, donjo e migepe ang’wen madongo: gik ma miyo sukari bedo mamit, gik ma miyo sukari bedo mamit, alkol ma nigi sukari, kod gik ma miyo sukari bedo mamit. Kidieny ka kidieny nigi gik mopogore opogore, kaka itiyo kodgi, kod gik ma ng’ato onego opar ma mulo kaka jogo ma loso chiemo yierogi.
E kind gik ma kamago, gik ma ji loso ma miyo chiemo bedo mamit, gik ma miyo chiemo bedo mamit, kod alkol ma nigi sukari, oket kaka gik ma miyo chiemo bedo mamit ma ji loso. Gik ma ji loso ma miyo ng’ato bedo mamit iloso kokalo kuom loso gik moko kendo gin gik ma ong’ere maber kaka gik ma ng’ato nyalo ng’iyogo kaka sodium sakarin, sodium saiklamat, aspartam, sukraloz, kod asesulfam potasium. Gik moko ma kamago miyo ng’ato bedo gi ng’ich ahinya -ma kinde mang’eny ng’ich moloyo sukrose maromo nyadi mia achiel to ok gikelo kalori moro amora. Kata kamano, giseromo gi nonro matut kuom gik ma nyalo ketho ngimagi, kata obedo ni nonro mang’eny ma josayans osetimo osenyiso ni gin gik ma nyalo kelo hinyruok e kwan ma ng’ato nyalo chamo pile ka pile. Kaka ng’at ma nigi nying’ maber ma loso gik ma kelo midhiero ma nigi lony e loso gik ma kelo midhiero ma ji loso, waseketo pesa mang’eny e rito ber mar gik ma kelo midhiero kod temo gik ma kelo midhiero mondo wachop dwaro matek mag chike e chiro mopogore opogore.
Gigo mamiyo pile mamit wuok kuom yien kendo oriwo stevia (mawuok kuom oboke mar Stevia rebaudiana), gik mawuok kuom olemo mar monk (Siraitia grosvenorii), kod thaumatin (mawuok kuom olemo mar katemfe). Gik ma miyo ng’ato bedo gi gombo mar ng’iyo gik moko oseyudo huma mang’eny nikech gik ma ng’ato nyalo ng’iyo gi “lebel maler” kod kaka giwuok e piny. Ong’at ma chiwo gik ma miyo chiemo bedo mamit ma keto pachne kuom gik ma dongo dongo nyaka rang’iny ni otiyo gi yore ma nyalo konyogi mondo oyud gik ma ng’ato nyalo ng’iewo, ni gik ma owuokgo gin maler ma ok lokre, kendo ni oluwo chike mopogore opogore mag piny mangima mag rito chiemo. Kaka jogo ma tiyo kod gik ma dongo dongo dwaro gik ma dongo dongo, osemiyo oket pesa mang’eny e riwruok mag pur kod teknoloji ma malo mag golo mwandu e kind sektorni.
Alkohol mag sukari (ma bende iluongo ni polyols) nitie kamoro e kindgi kendo gilosogi kokalo kuom loso sukari ma nigi gik madongo ma nyalo ketho sukari. Ranyisi ma pile ma pile gin kaka eritritol, xylitol, sorbitol, manitol, kod maltitol. Gik ma kamago miyo ng’ato bedo mamit ka nigi kalori matin moloyo sukrose kendo ok gikony lak mondo otur, ma miyo gibedo gik ma nigi nengo ahinya e loso gik ma ng’ato nyalo ng’iyogo ma onge sukari, gik ma ng’ato nyalo ng’iyogo, kod gik ma ng’ato tiyogo e rito dhok. Alkohol ma nigi sukari bende nyiso dwoko ma piny mar sukari, ma konyo ng’ato ka ng’ato ma rito kwan mar sukari e remo.
Oligosakaraid ma tiyo (ma bende iluongo ni oligosakaraid) gin gik ma nigi 2 nyaka 10 ma riwre gi tudruok mag glycosidic. Gilosogi ahinya kokalo kuom loso monosakaraid kata ketho sakaraid mathoth. Kaachiel gi miyo ng’ato bedo gi ng’ich, oligosakaride ma tiyo bende miyo ng’ato ber moko e ringruok, moriwo nyaka gik ma konyo e dongruok mar bakteria ma konyo e ich. Ranyisi ma pile gin kaka oligosakaride matin (FOS), galakto oligosakaride matin (GOS), kod oligosakaride matin (IMO). Gik ma kamago osemiyo jo sayans mag chiemo kod jogo ma ng’iyo weche mag thieth bedo gi gombo maduong’ ahinya nikech tichgi ariyo kaka gik ma miyo chiemo bedo mamit kod gik ma tiyo. Kaka dwaro mar chiemo ma konyo ng’ato bedo gi ngima maber e ich dhi nyime medore, joma loso gik ma kelo ng’ich osechako loso gik ma nigi oligosakaride ma riwo ng’ich kod ber ma konyo e ng’iyo chiemo.
Gik ma Onyalo Kelo e Oganda kod Yore mabiro e kinde mabiro
Kaka gik ma itiyogo ma nyalo wilo sukari medore, mano kelo thuolo kod pek ne joma loso chiemo. Kuom ng’at ma chiwo gik ma kelo midhiero, yudo loch luwore gi rito gik ma itiyogo kaka gik ma ng’ato nyalo ng’iewo, neno ni ng’ato nyalo yie kuom gik ma ng’ato chiwo, kendo bedo gi ng’eyo matut kuom chike ma ng’ato nyalo ng’ado. E kindeno, ng’at ma loso gik ma kelo ndhadhu ma paro nyime- nyaka oket pesa e nonro kod dongruok mondo olos gik ma kelo ndhadhu ma nyalo dwoko dwaro mag jogo ma tiyo kod gik ma kelo ndhadhu mondo obed kaka gik ma dongo dongo, ma tiyo maber, kod ma nyalo miyo gibed gi nyalo mar winjo maber. Kaka loso gik ma oting’o sukari-odok piny dwaro ni ng’ato opar maber kaka gik ma ng’ato winjo e dhok, gik ma ng’ato winjo e dhok, kod kaka onyalo bedo motegno e bwo gik mopogore opogore ma itiyogo.
Ka wang’iyo nyime, chiro mar gik ma nyalo wilo sukari ochung’ motegno mondo odhi nyime dongo ma luwore gi chike mag thieth mar oganda, ng’eyo jogo ma tiyo kodgi, kod dongruok mar teknolojia. Gik ma osetim e teknoloji mar gik ma ngima, sayans mar keto gik moko ma ng’we ng’ar, kod yore mag golo gik ma ng’we ng’ar, singo ni biro kelo yore mopogore opogore kendo ma tiyo maber mag ng’we ng’ar. Kaachiel gi mago, nonro ma dhi nyime e wi gik ma dongo e ich kod ngima mar gik ma nyalo ketho ringruok nyalo nyiso kaka inyalo tiyo gi oligosakaride ma tiyo kod gik mamoko ma kelo mor. Kuom jogo ma loso chiemo ma luwo piny ma ng’ato nyalo ng’iyogo, bedo gi winjruok gi jogo ma nyalo chiwo gik ma miyo chiemo bedo mamit kendo jogo ma loso chiemo biro bedo gi tich maduong’ ahinya e loso gik ma nyalo chopo dwaro mag chike, geno ma jogo ma tiyo kodgi geno, kod nyalo mar timo ohala. Gikone, keto maber gik ma nyalo wilo sukari e chiemo ma piny mangima nyiso okang’ ma nigi tich mar geng’o tuwo mar bedo gi ringruok mapek ahinya kendo siro yore mag chiemo ma nigi ngima maber ma ok oketho mor mar chiemo mamit ma osebedo ka ji ohero ahinya e kit oganda mopogore opogore kuom higni mathoth.
Kapo ni idwaro gik ma miyo ng’ato bedo gi ng’ich kaka ng’injo mar ng’injo, ng’injo mar ng’injo, ng’injo mar ng’injo, ng’injo mar ng’injo, ng’injo mar ng’injo... yie mondo ibed thuolo mar tudruok koda!