Sukaren gima duong’ moloyo mana gimoro mayot ma medo ndhadhu e chiemo kendo ma miyo chiemo bedo gi ndhadhu mamit. Otimo tich matek kendo ma nigi yore mang’eny e chiemo ma wachamo kod ngima marwa duto. Kuom yo achiel, sukari en gik ma dwarore ahinya kendo en gima duong’ ahinya e kind gik madongo abich ma konyo e ringruok, ma bende oriwo protin, mo, vitamin, kod gik ma konyo e ringruok. Nyakonchiel, ng’ato ma ng’iyo sukari mokalo kiewo osebedo ka kelo pek mopogore opogore mag ngima kaka bedo gi ringruok mapek ahinya, tuo mar sukari mar type 2, kod tuoche mag lak. Mondo ogol paro ma kamago, joma loso chiemo osebedo ka ng’iyo gik mopogore opogore .gik mamit-gik ma miyo ng’ato bedo gi ndhadhu mamit to nyalo kata ok nyalo miyo ng’ato obed gi kalori. Gik ma kelo ndhadhu inyalo pogo e migepe ariyo: gik ma kelo ndhadhu ma nigi gik ma kelo ndhadhu (kaka alkol ma nigi sukari) kod gik ma kelo ndhadhu ma ok nigi ndhadhu (kaka sakarin, sukralo, aspartam). Omiyo, gima nyalo konyowa mondo wabed gi ngima maber en chamo sukari e yo makare, to ok madho gik mamit ahinya. Mano nyiso ni e ngima mar pile ka pile, onge dwaro mar weyo chuth sukari kata gik ma ng’ich, kendo ok onego ng’ato oluw chiemo ma iluongo ni “maonge sukari” ka ok ong’eyo kaka chiemogo gin adier. Kuom adier, chiemo mang’eny ma dongo dongo, kaka olembe, alode, kod gik ma olosi gi cak, nigi sukari kuom dhano. Kuom ranyisi, apple nigi fruktos ma dongo dongo, to chak nigi laktos. Sukari ma kamago biro ka opong’ gi fiber, pi, vitamin, kod gik mamoko ma konyo ringruok mondo otimgi maber. E kindeno, gik ma miyo ng’ato bedo gi ng’ich miyo yo machielo mar yudo ng’ich ma onge kalori maromre, kata kamano, kaka girito kendo kaka ginyalo ng’ado bura mopogore opogore kaluwore gi ng’ato ka ng’ato.
Gima sayans mar geng’o sukari dwaro gadier en "sukari ma omedore" - sukari ma iketo e kinde ma iloso chiemo, ma opogore gi sukari ma ni e chiemo owuon. Sukari ma omedore gin ma joma loso gikmoko keto e gik ma giloso mondo gimed ndhadhu, gimed kinde ma ginyalo ritogi, kata mondo gimed ng’injo. Sukari ma ji mang’eny omedore gin kaka sukros (sukari ma ni e mesa), fruktos (ma yudore e sirap mar ngano ma nigi fruktos mang’eny), kod glukos. Sukari ma kamago kinde mang’eny opondo e chiemo ma olosi kaka madho mayom, mkate, gik ma olosi e mkate, kendo kata gik ma nenore ni nigi ng’iyo maber kaka yogurt kod mkate ma ng’we ng’ar. Kaluwore gi paro ma Chike mag Chiemo mag Jo-China (2022) ogolo, sukari ma ng’ato ka ng’ato chamo pile pile ok onego okal gram 50, kendo ber ka oketgi piny mar gram 25. Mondo wabed gi paro matut kuom wachno, ng’injo achiel mar soda ma pile ma nigi milita 330 nigi gram madirom 35 mag sukari, ma osebedo ka okadho gik ma ng’ato onego otim e odiechieng’ achiel. Omiyo, bedo gi paro matut kuom ng’ado sukari en yo maber kendo ma luwo sayans mar rito ngima maber.
Kuom ji ma dwaro rito kaka gichamo sukari - kaka jogo ma nigi tuo mar sukari, tuo mar sukari kapok ochako bedo gi sukari, kata jogo ma nigi gombo mag rito pek mar ringregi - en gimaber mondo oyier chiemo ma oseket e paket ma nigi sukari matin kata ma ondik ni "sukari matin" kata "onge sukari." Kata kamano, seche moko weche ma kamago nyalo kelo paro ma ok kare. E kindeno bende, jogo ma ng’iewo gikmoko onego osom maber list mar gik ma itiyogo kod weche ma nyiso kaka chiemo chalo mondo ging’e gik ma itiyogo ma miyo gik moko bedo mamit kod teko duto ma gikmoko nigo. En gima duong’ ng’eyo ni ndiko ma ondik ni “onge sukari” kata ni “onge sukari” ok nyis ni gik ma itiyogo onge sukari chuth. Gik ma kamago ok nyal bedo gi gik ma nigi sukari ma rachar, sukari ma rachar, sukari ma rachar, kata sukari makwar, kata kamano, pod ginyalo bedo gi sukari mamoko kaka sukari, fruktos, kata sirap mar starch. Kuom ranyisi, biskut ma onge sukari pod nyalo bedo gi maltose kata pi mar olembe, ma bende gin kit sukari kendo konyo e ng’ado kalori. Kuom mano, somo oboke mar weche mag chiemo en gima dwarore mondo ng’ato otim yiero mowinjore.
Mondo orit ngima mar oganda, piny China oseketo chike matek e wi tiyo kod gik ma miyo chiemo bedo mamit e loso chiemo. Okang’ ma pinyno nigo sani mar rito chiemo: Okang’ mar tiyo kod gik ma medo chiemo (GB 2760-2014) nyiso maler ni gin gik ma nyalo miyo ng’ato obed gi ng’ich ma oyienegi, kit chiemo ma ginyalo tiyogo, kod kaka onego otigodo. Ka itiyo kodgi e kind gik ma oketgi, gik ma miyo ng’ato bedo gi gombo mar ng’iyo gik moko bedo maber kendo inyalo geno. Kata kamano, en gima ber mondo wabed gi adier ni kaka ji oyie gi kong’o ma nigi sukari - ma en kit kong’o ma nigi kalori matin - mopogore ahinya. Jomoko ma madho kong’o nyalo bedo gi paro ma ok ber, kaka ng’ol kata ng’ol, ka gimetho kong’o ma nigi sukari mang’eny e kinde matin. Kong'o moting'o sukari kaka sorbitol, xylitol, kod maltitol thothne yudore e gom maongee sukari, mingo, kod kit chiemo ma bang' sukari. Kuom mano, ipuonjo ni ji ka ji oyier gik ma nigi alkol ma nigi sukari kaluwore gi chalgi kendo gichamgi e yo makare. Chako gi ng’injo matin mar temo kinda mar ng’ato owuon en tim mar rieko.
Kaachiel gi mago, gino machielo ma ji tiyogo ahinya mar miyo ndhadhu bedo mamit, ma en aspartam, owinjore oketi pach ahinya. Aspartam iketore gi enzymes mantie e yore mag chiemo mag dhano mondo obed phenylalanine, asid mar aspartik, kod kwan matindo mar methanol. Gik ma kethoregi ok nyal kelo hinyruok ne ji mang’eny. Kata kamano, nikech ji ma nigi tuwo mar ng’ut ng’ato ok nyal loso ng’ut ng’ato e yo makare, kata ng’at matin nyalo chokore nyaka e rang’iny ma nigi kwiri, ma nyalo kelo hinyruok maduong’ ahinya e obwongo. Kuom mano, chiemo moro amora ma nigi aspartame nyaka ondik maler wach ma wacho ni: “Ok owinjore gi jotuwo ma nigi ng’ol mar ng’iyo gik moko.” Dwaro mar keto lembni en yo maduong’ mar thieth mar oganda ma rito oganda ma nigi pek e seche ma oyiene oganda duto mondo oyud mor maber kuom gik ma nigi kalori matin -. E yo machuok, ng’eyo sayans ma luwo sukari kod gik ma miyo sukari bedo mamit miyo jogo ma ng’iewo gikmoko bedo gi teko mar timo yiero ma owinjore kendo ma nigi ng’eyo matut kuom chiemo ma onge luoro ma ok owinjore kata yie ma ok ginyal ng’eyo kuom gik ma ji wacho ni gin gik ma ng’ato nyalo ng’iewo.